Ο αυτισμός είναι μια αναπτυξιακή διαταραχή που επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο ένα παιδί κατανοεί τον κόσμο γύρω του, επικοινωνεί και σχετίζεται με τους άλλους. Αν και τα χαρακτηριστικά του είναι γνωστά — δυσκολίες στην κοινωνική αλληλεπίδραση, στην επικοινωνία και επαναλαμβανόμενες ή άκαμπτες συμπεριφορές — οι επιστήμονες προσπαθούν εδώ και δεκαετίες να κατανοήσουν πού οφείλονται όλα αυτά.
Διάφορες θεωρίες έχουν προταθεί, καθεμία φωτίζοντας μια διαφορετική πτυχή της λειτουργίας του εγκεφάλου. Σήμερα γνωρίζουμε ότι δεν υπάρχει μία και μοναδική αιτία, αλλά ένας συνδυασμός διαφορετικών μηχανισμών που εξηγούν επιμέρους χαρακτηριστικά.
Η θεωρία του «Ακραίου Αρσενικού Εγκεφάλου»
Σύμφωνα με τον καθηγητή Simon Baron-Cohen (1997) ο τρόπος σκέψης των ανθρώπων μπορεί να τοποθετηθεί σε ένα φάσμα ανάμεσα στην ενσυναίσθηση (την ικανότητα να κατανοούμε και να ανταποκρινόμαστε στα συναισθήματα των άλλων) και τη συστηματοποίηση (την τάση να αναλύουμε συστήματα και κανόνες).
Κατά μέσο όρο, οι γυναίκες φαίνεται να έχουν πιο ανεπτυγμένη ενσυναίσθηση, ενώ οι άνδρες τείνουν να είναι πιο «συστηματικοί». Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, τα άτομα με αυτισμό εμφανίζουν έναν «ακραίο αρσενικό τύπο εγκεφάλου» — δηλαδή μεγαλύτερη έμφαση στη συστηματοποίηση και δυσκολίες στην ενσυναίσθηση. Αυτό εξηγεί εν μέρει γιατί τα αγόρια διαγιγνώσκονται πιο συχνά από τα κορίτσια.
Η Θεωρία του Νου — Η ικανότητα να «μπαίνουμε στα παπούτσια του άλλου»
Μία από τις πιο γνωστές θεωρίες προέρχεται επίσης από τον Baron-Cohen και τη Frith (1985) και είναι η «ελλειμματική Θεωρία του Νου». Τα παιδιά με αυτισμό δυσκολεύονται να αντιληφθούν ότι οι άλλοι άνθρωποι έχουν διαφορετικές σκέψεις, πεποιθήσεις και προθέσεις.
Αυτό το έλλειμμα εξηγεί γιατί συχνά τα παιδιά στο φάσμα δεν κατανοούν το υπονοούμενο ενός λόγου, δεν «διαβάζουν» εύκολα τα συναισθήματα από τις εκφράσεις του προσώπου ή δεν αντιδρούν με κοινωνικά «κατάλληλο» τρόπο.
Έρευνες έδειξαν ότι, ενώ τα περισσότερα παιδιά τυπικής ανάπτυξης μπορούν από πολύ νωρίς να καταλάβουν τι σκέφτεται κάποιος άλλος, τα παιδιά με αυτισμό δυσκολεύονται να προβλέψουν τη συμπεριφορά των άλλων με βάση τις πεποιθήσεις ή τα συναισθήματά τους.
Η θεωρία της Ελλειμματικής Κεντρικής Συνοχής
Η ψυχολόγος Uta Frith (1989) υποστήριξε ότι τα παιδιά με αυτισμό έχουν μια διαφορετική γνωστική «ματιά» στον κόσμο. Εστιάζουν πολύ στις λεπτομέρειες, αλλά δυσκολεύονται να συνθέσουν τη «μεγάλη εικόνα».
Αυτό μπορεί να εξηγεί γιατί κάποια παιδιά με αυτισμό είναι εξαιρετικά ικανά σε συγκεκριμένους τομείς — για παράδειγμα, στη ζωγραφική λεπτομερών σχημάτων ή στην απομνημόνευση στοιχείων — αλλά δυσκολεύονται να κατανοήσουν τις κοινωνικές αποχρώσεις ή να γενικεύσουν μια δεξιότητα σε διαφορετικά πλαίσια.
Η ίδια θεωρία εξηγεί επίσης γιατί ορισμένα παιδιά έχουν ιδιαίτερη οπτικο-χωρική ικανότητα, αλλά ταυτόχρονα δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν πρόσωπα ή εκφράσεις. Δεν πρόκειται απαραίτητα για αδυναμία, αλλά για έναν διαφορετικό τρόπο επεξεργασίας των πληροφοριών: περισσότερο «τοπικό» παρά «ολιστικό».
Η θεωρία της Εκτελεστικής Δυσλειτουργίας
Μια άλλη προσέγγιση, που υποστηρίχτηκε από τον Ozonoff (1991) και άλλους ερευνητές, εστιάζει στις λεγόμενες εκτελεστικές λειτουργίες — δηλαδή τις ικανότητες του εγκεφάλου να σχεδιάζει, να οργανώνει, να αλλάζει στρατηγικές και να ελέγχει τη συμπεριφορά.
Τα παιδιά με αυτισμό συχνά δυσκολεύονται σε αυτές τις δεξιότητες: δυσκολεύονται να προσαρμοστούν σε αλλαγές, να μετακινηθούν από μια δραστηριότητα σε άλλη ή να αναστείλουν μια παρορμητική πράξη. Αυτά τα ελλείμματα μπορεί να εξηγούν τις επαναλαμβανόμενες ρουτίνες, την επιμονή σε συγκεκριμένα ενδιαφέροντα και τις αντιδράσεις σε αλλαγές.
Η θεωρία του Μειωμένου Κοινωνικού Κινήτρου
Νεότερες μελέτες (Chawarska, 2013· Clements κ.ά., 2018) δείχνουν ότι τα παιδιά με αυτισμό ενδέχεται να έχουν λιγότερη φυσική τάση να αναζητούν κοινωνικά ερεθίσματα – δηλαδή, δεν παρακολουθούν τόσο έντονα πρόσωπα ή φωνές όσο τα υπόλοιπα παιδιά. Από πολύ μικρή ηλικία, μπορεί να δείχνουν λιγότερη προσοχή στα πρόσωπα ή στους ήχους της ανθρώπινης φωνής, προτιμώντας αντικείμενα ή μοτίβα.
Αυτό δεν σημαίνει έλλειψη συναισθημάτων, αλλά διαφορετική «ιεράρχηση ενδιαφερόντων». Το παιδί μπορεί να βρίσκει πιο «ελκυστικούς» τους ήχους, τα χρώματα ή τις κινήσεις ενός αντικειμένου, παρά τις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις.
Ποιο είναι τελικά το αίτιο;
Παρότι κάθε θεωρία φωτίζει διαφορετική πλευρά, καμία δεν εξηγεί όλα τα χαρακτηριστικά του αυτισμού. Σήμερα, οι επιστήμονες θεωρούν ότι πολλαπλοί μηχανισμοί — γενετικοί, νευρολογικοί και γνωστικοί — αλληλεπιδρούν μεταξύ τους, δημιουργώντας τη μεγάλη ποικιλία που βλέπουμε στο φάσμα.
Κάποια παιδιά μπορεί να έχουν πιο έντονα κοινωνικά ελλείμματα, άλλα να παρουσιάζουν δυσκολίες στη γλώσσα ή να έχουν έντονες επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές. Για αυτό και δεν υπάρχει ένα ενιαίο προφίλ, αλλά ένας ολόκληρος «φάσμα» χαρακτηριστικών και δυνατοτήτων.
Μια αισιόδοξη προοπτική
Η καλύτερη κατανόηση των γνωστικών θεωριών μάς βοηθά να σχεδιάζουμε πιο εξατομικευμένες παρεμβάσεις — προγράμματα που βασίζονται στις δυνατότητες κάθε παιδιού και ενισχύουν τις κοινωνικές, επικοινωνιακές και γνωστικές του δεξιότητες.
Κάθε παιδί με αυτισμό είναι μοναδικό, με τις δικές του δυσκολίες αλλά και τις δικές του δυνάμεις. Με κατάλληλη καθοδήγηση, κατανόηση και υποστήριξη από γονείς και ειδικούς, μπορεί να κάνει σημαντικά «βήματα» προς την ανάπτυξη και την ανεξαρτησία του.