Η κατάθλιψη δεν είναι ένα πρόβλημα που αφορά μόνο τους ενήλικες. Τα τελευταία χρόνια, όλο και περισσότερες έρευνες δείχνουν ότι η καταθλιπτική διαταραχή μπορεί να εμφανιστεί από την παιδική κιόλας ηλικία, με τη μορφή μιας εσωτερικής θλίψης που πολλές φορές περνά απαρατήρητη. Αν και τα βασικά συμπτώματα μοιάζουν με εκείνα των ενηλίκων, η εκδήλωσή τους διαφέρει ανάλογα με το στάδιο ανάπτυξης του παιδιού (Kovacs & Bastiaens, 1995).
Πώς εκδηλώνεται η κατάθλιψη στα παιδιά
Τα παιδιά μικρότερης ηλικίας δυσκολεύονται συχνά να εκφράσουν λεκτικά τη θλίψη ή την απογοήτευσή τους. Αντί να πουν «είμαι στεναχωρημένος», μπορεί να το δείξουν μέσα από σωματικά παράπονα, όπως πονοκέφαλοι ή πόνοι στο στομάχι, ή μέσα από ανήσυχη και επιθετική συμπεριφορά (Kolvin et al., 1991). Άλλα παιδιά παρουσιάζουν άγχος αποχωρισμού, φοβίες ή έντονη προσκόλληση στους γονείς.
Μεγαλώνοντας, τα παιδιά αποκτούν μεγαλύτερη συνειδητότητα και ικανότητα να αντιλαμβάνονται και να περιγράφουν τα συναισθήματά τους. Τα παιδιά σχολικής ηλικίας, για παράδειγμα, μπορούν να νιώσουν χαμηλή αυτοεκτίμηση, ενοχές ή αίσθημα αποτυχίας, ειδικά όταν δέχονται αρνητική κριτική ή όταν δυσκολεύονται στο σχολείο (Birmaher et al., 1996).
Είναι σημαντικό να γνωρίζουμε πως κάποια παιδιά με κατάθλιψη προσπαθούν να κρύψουν τη θλίψη τους μέσα από την υπερπροσπάθεια. Μπορεί να είναι άψογα στο σχολείο, ήσυχα και πρόθυμα να ευχαριστούν τους άλλους, προκειμένου να νιώσουν αποδεκτά. Αυτή η "τέλεια εικόνα" μπορεί να καθυστερήσει τη διάγνωση, αφού τα συμπτώματα δεν είναι πάντα ορατά (Jelinek & Snuder, 1998).
Κατάθλιψη στην εφηβεία: μια δύσκολη μετάβαση
Η εφηβεία είναι μια περίοδος γεμάτη αλλαγές — βιολογικές, συναισθηματικές και κοινωνικές. Οι έφηβοι αγωνίζονται να ορίσουν την ταυτότητά τους, να απομακρυνθούν από τους γονείς και να βρουν αποδοχή στην παρέα των συνομηλίκων τους. Σε αυτό το στάδιο, η κατάθλιψη μπορεί να εκδηλωθεί με έντονη δυσφορία, έλλειψη ευχαρίστησης, απόγνωση, ή ακόμα και σκέψεις αυτοκτονίας (Ryan et al., 1987).
Οι έφηβοι περιγράφουν συχνά την εμπειρία της κατάθλιψης σαν ένα μίγμα μοναξιάς, θυμού και συναισθηματικής κενότητας. Μπορεί να απομονώνονται, να νιώθουν ότι κανείς δεν τους καταλαβαίνει ή ότι η οικογένεια τους δεν είναι δίπλα τους. Ο θυμός είναι ένα πολύ συχνό συναίσθημα σε αυτές τις περιπτώσεις και μπορεί να εκδηλωθεί με εκνευρισμό, επιθετικότητα ή αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές (Farmer, 2002).
Η σημασία της ηλικίας και της ωρίμανσης
Η ηλικία παίζει σημαντικό ρόλο στο πώς εμφανίζεται η κατάθλιψη. Μελέτες δείχνουν ότι οι μεγαλύτεροι έφηβοι (12-13 ετών) παρουσιάζουν πιο συχνά ανηδονία — δηλαδή απουσία χαράς ή ενδιαφέροντος για δραστηριότητες — καθώς και δυσκολία συγκέντρωσης και υπερβολική επιθυμία για ύπνο (Sørensen et al., 2005). Αντίθετα, τα μικρότερα παιδιά τείνουν να εκδηλώνουν περισσότερο σωματικά συμπτώματα ή άγχος.
Ενδιαφέρον παρουσιάζει επίσης η διαφορά ανάμεσα στα φύλα. Αν και στην παιδική ηλικία τα ποσοστά κατάθλιψης είναι παρόμοια για αγόρια και κορίτσια, στην εφηβεία τα κορίτσια εμφανίζουν υψηλότερα ποσοστά, πιθανόν λόγω ορμονικών, ψυχολογικών και κοινωνικών παραγόντων (Flemming & Offord, 1996).
Όταν η κατάθλιψη συνυπάρχει με άλλες δυσκολίες
Η κατάθλιψη σπάνια εμφανίζεται μόνη της. Συχνά συνυπάρχει με άλλες ψυχικές δυσκολίες, όπως άγχος, ΔΕΠ-Υ, μαθησιακές διαταραχές ή διαταραχές συμπεριφοράς. Έρευνες δείχνουν ότι πάνω από το 60% των παιδιών και εφήβων με κατάθλιψη παρουσιάζουν και κάποια άλλη διαταραχή (Angold et al., 1999).
Η πιο συχνή συννοσηρότητα είναι με αγχώδεις διαταραχές, ενώ στα αγόρια παρατηρείται συχνότερα συνδυασμός κατάθλιψης και διαταραχής διαγωγής. Αυτοί οι συνδυασμοί δυσκολεύουν τη διάγνωση και την αντιμετώπιση, καθώς τα συμπτώματα συχνά «καλύπτουν» το ένα το άλλο. Για παράδειγμα, ένα παιδί με ΔΕΠ-Υ και καταθλιπτικά στοιχεία μπορεί να δείχνει απλώς ανήσυχο ή απείθαρχο, ενώ στην πραγματικότητα υποφέρει εσωτερικά (Kovacs, 1996).
Η ύπαρξη συννοσηρότητας κάνει την πορεία της κατάθλιψης πιο δύσκολη και παρατείνει τη διάρκειά της. Τα παιδιά αυτά έχουν συνήθως μεγαλύτερο κίνδυνο επανεμφάνισης καταθλιπτικών επεισοδίων, δυσκολίες στις σχέσεις τους και χαμηλότερη ανταπόκριση στη θεραπεία (Klein et al., 2005).
Το μήνυμα προς τους γονείς
Η κατάθλιψη στα παιδιά και τους εφήβους δεν είναι ένδειξη αδυναμίας ή κακής ανατροφής. Είναι μια πραγματική ψυχική διαταραχή που χρειάζεται έγκαιρη αναγνώριση και στήριξη. Ένα παιδί που φαίνεται «ήσυχο», «αποσυρμένο» ή «θυμωμένο» μπορεί να υποφέρει σιωπηλά.
Οι γονείς, οι εκπαιδευτικοί και οι επαγγελματίες ψυχικής υγείας πρέπει να συνεργάζονται στενά, ώστε να εντοπίζουν έγκαιρα τα σημάδια και να προσφέρουν βοήθεια. Με την κατάλληλη παρέμβαση — ψυχοθεραπεία, οικογενειακή υποστήριξη και, σε ορισμένες περιπτώσεις, φαρμακευτική αγωγή — τα παιδιά και οι έφηβοι μπορούν να ανακτήσουν τη χαρά, την αυτοπεποίθηση και την ελπίδα τους για το μέλλον.
(Βασισμένο σε ευρήματα από Kovacs & Bastiaens, 1995 · Birmaher et al., 1996 · Farmer, 2002 · Sørensen et al., 2005 · Kessler et al., 2001)